ADHD

ADHD

Alvorens in te gaan op ADHD vindt u eerst een artikel over ADHD bij volwassenen. Dit artikel werd in ons verenigingsblad afgedrukt.

 

Hoofd op hol

… over ADHD bij volwassenen

door M.E. Vermeer-Kruijff.

Jan is 40 jaar. Hij is getrouwd en heeft twee kinderen. Hij werkt al jaren bij hetzelfde bedrijf als computerprogrammeur, en is recent bevorderd. Toch voelt hij zich steeds somberder. Het lukt niet om overzicht te houden over zijn werk, hij krijgt het niet meer op tijd af, is met duizend-en-één dingen bezig. Dit laatste kenmerkt Jan. Ook thuis kent men dit van hem. Jan heeft altijd wel ideeën, is altijd met een klusje bezig, maar iets afmaken lukt zelden. Reden waarom hij bijvoorbeeld de boekhouding aan zijn vrouw over laat. Zij vult de papieren sneller in en kan ze beter op orde houden.

Jan komt thuis te zitten, hij heeft zich ziek gemeld. Als Jan uiteindelijk bij een hulpverlener aanklopt, blijkt dat hij niet mee kan komen met de eisen die zijn nieuwe functie aan hem stelt. Jan is niet zo maar ‘overwerkt’, hij blijkt al van kinds af aan moeite te hebben met zich concentreren, zijn aandacht bij dingen te houden, hij is snel afgeleid. Na uitgebreid onderzoek blijkt Jan ADHD te hebben.

 

Wat is ADHD?

ADHD is de afkorting van de Engelse term ‘Attention Deficit/Hyperactivity Disorder’, oftewel aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Personen met ADHD hebben moeite om hun aandacht te blijven richten op de taak waar ze mee bezig zijn. Dit is geen onwil, maar onkunde. Daarnaast kunnen ze ook moeite hebben om stil te blijven zitten, voelen ze zich onrustig en kunnen impulsief handelen (eerst doen, dan denken). Hun stemming kan meerdere malen per dag wisselen. Kortom, er is sprake van aandachts- en concentratiestoornissen, of hyperactiviteit en impulsiviteit, of een combinatie hiervan.

Hoe vaak komt ADHD voor?

De diagnose ADHD werd tot een aantal jaren geleden alleen bij kinderen gesteld. Bij kinderen komt deze aandoening bij 1-10 % voor. Het is gebleken dat bij 30-60 % van deze kinderen de aandoening op de volwassenleeftijd blijft bestaan, waarbij dus 1-5 % van de volwassenen ADHD blijkt te hebben. De aandoening komt meer bij jongens voor dan bij meisjes, de reden hiervan is nog onduidelijk. Het gecombineerde type komt bij kinderen, en waarschijnlijk ook bij volwassenen, het meeste voor.

Wat is de oorzaak van ADHD?

In de afgelopen tientallen jaren zijn er verschillende theorieën geweest omtrent de oorzaak van ADHD. Zo zou een verkeerde opvoeding of moeilijke jeugd gedragsproblemen geven. Een andere theorie stelde dat een laag geboortegewicht de veroorzaker kon zijn, of hersenschade door zuurstoftekort rondom de geboorte. Hiervan komt de vroegere benaming van ADHD, ‘MBD’ (afkorting voor ‘Minimal Brain Damage’, later ‘Minimal Brain Dysfunction’). “Het zit in de familie” was tevens een veel gehoorde opvatting.

Momenteel gaat men er van uit dat ADHD een genetische aanleg heeft, maar door een wisselwerking en opeenstapeling van andere factoren tot uiting komt. Problemen rondom de geboorte kunnen de kans op afwijkingen verhogen, waaronder ADHD. Roken en alcoholgebruik door de moeder tijdens de zwangerschap lijken tevens de kans op ADHD bij het kind te vergroten. Het eten van bv. smarties – die suiker en kleurstoffen bevatten – veroorzaakt geen ADHD. ADHD kan versterkt worden door ongunstige opvoed- en leefomstandigheden.

Wat zijn de gevolgen van ADHD?

Volwassenen hebben zich vaak jaren geschaamd, omdat ze niet kunnen voldoen aan de eisen van de omgeving en hun eigen eisen. Dit heeft in een groot aantal gevallen geleid tot eenzaamheid en menige relatie onder druk gezet of doen mislukken. Tijdens de schoolperiode heeft men vaak moeite gehad om zich te kunnen concentreren, werd er gedacht dat het wel zo lukken “als hij maar zijn best er voor doet”. Het lukte soms niet om de school af te maken, of men presteerde onder. Op het werk loopt men vaak tegen dezelfde problemen aan, vormt het nakomen van afspraken en een goede planning menigeen hoofdbrekens (leve de secretaresse!). Anderen blijven hinder hebben van de hyperactiviteit of impulsiviteit. Vaak, zoals in het voorbeeld, melden volwassenen zich aan, omdat ze met bijkomende problemen kampen, zoals depressieve klachten, angstklachten, overmatig alcohol- en drugsgebruik en persoonlijkheidsstoornissen.

 

Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld?

Na een eerste gesprek (anamnese) met de persoon zelf, wordt – indien mogelijk – informatie bij familieleden ingewonnen. Zij kunnen vaak een goed beeld schetsen van die persoon in zijn kinderjaren en puberteit. Oude schoolrapporten (lagere school) zijn tevens een goede informatiebron betreffende concentratie, aandacht en gedrag op de kinderleeftijd. De anamnese wordt gedaan aan de hand van een hiervoor ontworpen vragenlijst. Momenteel is er geen speciale test of onderzoek voor handen om de diagnose ADHD te stellen, wel kunnen deze behulpzaam zijn om te bepalen waarin ADHD zich het meeste uit.

Vervolgens wordt nagegaan of de persoon voldoet aan de zogenaamde DSM-IV criteria voor ADHD, een internationaal classificatiesysteem van de psychiatrie. Er moet hierbij aan een vastgesteld aantal criteria worden voldaan. Verder moeten de klachten het hele leven aanwezig zijn, begonnen zijn voor het 7e jaar, zowel thuis als op school/werk problemen opleveren en leiden tot verminderd functioneren.

Hoe is ADHD te behandelen?

De behandeling start met uitleg over ADHD. Indien er alcohol of drugs gebruikt wordt, dienen deze eerst gestaakt te worden. Vanuit de kinderpsychiatrie is bekend dat de combinatie van ‘pillen en praten’, het beste werkt. Ook bij volwassen lijkt deze combinatie het meest effectief. Momenteel wordt bij medicatie als eerste keus methylfenidaat (Ritalin) voorgeschreven, wat bij 75 % vermindering van de klachten geeft. Bij de overige volwassenen met ADHD blijkt met name dexamfetamine, en een aantal antidepressieve middelen werkzaam. De verdere begeleiding wordt afgestemd op de problematiek. Zo is het mogelijk om een coach te krijgen, die helpt bij structuur aanbrengen in werk, huishouden e.d., of te starten met psychotherapie. Daarnaast zijn er momenteel her en der in het land projecten voor lotgenotencontact.

Waar kan ik verdere informatie over ADHD inwinnen?

Naast de patiëntenvereniging Balans, voor personen met ADHD, is in 1999 de vereniging Impuls opgericht, speciaal voor volwassenen met ADHD (en PDD-NOS). U kunt hen voor informatie bellen op de Hulp en Informatietelefoon, tel. (0900) 202 00 65.

Er is op het gebied van ADHD bij volwassenen nog weinig Nederlandstalige literatuur beschikbaar. Recent is er bij de vereniging Impuls een helder en beknopt boekje verschenen over ADHD bij volwassenen, ‘In kort bestek’, door J.S.S. Kooij en A. Paternotte. Dit boekje kan u verder op weg helpen bij het vinden van informatie over ADHD bij volwassenen.

M.E. Vermeer-Kruijff was tot voor kort als arts werkzaam bij Eleos te Amersfoort, en is tegenwoordig gedetacheerd bij Parnassia te Den Haag en volgt daar de opleiding tot psychiater.

 

Tot zover het artikel.
ADHD is een afkorting die staat voor Attention Deficit/Hyperactivity Disorder, hetgeen in het Nederlands vertaald is met Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Vroeger werd dit Minimal Brain Dysfunction of Damage (MBD) genoemd omdat men dacht dat een kleine hersenbeschadiging de oorzaak was. ADHD is een ernstige en duurzame stoornis van de psychische ontwikkeling als gevolg van een hoge mate van ongeconcentreerd, rusteloos en impulsief gedrag. De stoornis manifesteert zich vanaf de vroege jeugd: per definitie voor het zevende jaar, bijna altijd voor het vijfde en in veel gevallen reeds voor het tweede jaar.

Symptomen

1. Aandachtsproblemen
Snel afgeleid, moeite met luisteren, veel beginnen, weinig afmaken, chaotisch, vergeetachtig, dingen kwijten raken
2. Hyperactiviteit
Moeite met stilzitten, altijd bezig zijn, innerlijke rusteloosheid, friemelen, tikken, druk praten
3. Impulsiviteit
Dingen eruit flappen, in de rede vallen, ongeduldig zijn, zich opdringen, bezigheden van anderen verstoren.

Subtypen
1. Symptomen van zowel aandachtstekort als hyperactiviteit / impulsiviteit
2. Symptomen van alleen aandachtstekort
3. Symptomen van alleen hyperactiviteit / impulsiviteit

ADHD in verschillende levensfasen

* Kinderen
Bij kinderen openbaart de ADHD zich door de rusteloosheid en concentratieproblemen vaak in leerproblemen. Hun impulsieve, soms prikkelbare gedrag leidt vaak tot problemen op school en met vriendjes
* Puberteit
Vaak zijn er conflicten met ouders en leraren over de schoolprestaties. Velen presteren onder hun niveau en maken school niet af. Hasj- en alcoholmisbruik komt veel voor bij ADHD; deels om te experimenteren, maar ook om rustiger te worden. Het impulsieve en soms agressieve gedrag brengt sommigen makkelijker in contact met politie en justitie. Vaak verliezen patiënten met ADHD het overzicht over de financiën, geven impulsief geld uit of gokken. Het drukke overbeweeglijke gedrag is op het oog vaak afgenomen, maar bij navraag voelt men zich nog net zo onrustig en gejaagd van binnen
* Volwassenen
ADHD leidt vaak tot problemen op het werk en/of in relaties. Iemand met ADHD heeft bijvoorbeeld vaak grote moeite zich aan afspraken te houden, is vergeetachtig, heeft moeite met het organiseren van werk en huishouden. Veel mensen met ADHD hebben behoefte aan steeds nieuwe prikkels, spanning en sensatie. Velen hebben moeite de sociale signalen van anderen op te vangen en te begrijpen. Sommigen hebben moeite hun woede te beheersen of sterk wisselende stemmingen en lopen daardoor vast in sociaal contact. Mensen met ADHD met een goede intelligentie en alleen aandachtsstoornissen komen soms pas als volwassene echt in de problemen als niveau en tempo van werk of opleiding te hoog worden

Hoe vaak komt ADHD voor
ADHD is een van de meest voorkomende kinderpsychiatrische stoornissen. De prevalentie (totaal aantal gevallen die er op een bepaald moment zijn) van ADHD onder kinderen van 4 tot 12 jaar wordt geschat op 3-5%. De diagnose wordt bij jongens 2 tot 4 maal zo vaak gesteld als bij meisjes. Mogelijk dat ADHD bij meisjes vaak niet wordt herkend, misschien omdat meisjes vaker alleen aandachtsproblemen hebben, zonder hyperactiviteit en omdat meisjes met ADHD minder vaak agressief zijn. Tot voor kort werd aangenomen dat ADHD over zou gaan met het ouder worden. Uit onderzoek is echter gebleken dat symptomen bij ongeveer 30 tot 60% van de patiënten blijven bestaan op volwassen leeftijd. Het voorkomen bij volwassenen wordt geschat op minimaal 1% van de volwassen bevolking. ADHD op volwassen leeftijd komt bijna evenveel voor bij mannen als bij vrouwen.

Oorzaken
De precieze oorzaak is onbekend. Het blijkt dat  erfelijke factoren het voorkomen mede bepalen (ADHD komt in sommige families vaker voor). Er is geen sprake van hersenbeschadiging, zoals vroeger werd gedacht. ADHD is een wel een neurobiologische stoornis, uit onderzoek blijkt dat de hersenen bij ADHD anders functioneren.

Behandeling
De behandeling is mede afhankelijk van de ernst van de symptomen.

1. Voorlichting
Informatie over de aandoening en verschijnselen
2. Gedragstherapie
Met name als de verschijnselen licht zijn. Bij jonge kinderen via de ouders, vanaf 9 jaar met het kind zelf, soms in combinatie met gezinsgesprekken
3. Soms plaatsing op een school voor speciaal onderwijs
4. Staken drugs en alcohol
5. Lotgenotencontact
6. Medicatie